Ultra İşlenmiş Gıdalar Doğurganlığı ve Embriyo Gelişimini Nasıl Etkiler?

Ultra işlenmiş gıdaların (UPF: Ultra processed foods) fazla tüketimi, erkeklerde doğurganlığı azaltmakta; kadınlarda ise gebeliğin ilk haftalarında daha küçük embriyo ve yolk kesesi ile ilişkilendirilmektedir. Rotterdam'da 1.054 kadın ve partnerleri üzerinde yürütülen Generation R Next kohort çalışmasında, kadınların diyetlerinin ortanca yüzde 22'sini ultra işlenmiş gıdalar oluşturduğu görülmüş. Erkeklerde bu oran yüzde 25 bulunmuş. Çalışmanın sonucunda erkeklerde aylık gebe kalma olasılığının düştüğü ve 12 ay içinde gebelik oluşmama (subfertilite) riskinin arttığı gösterilmiş (1). Kadınlarda doğurganlıkla belirgin bir ilişki çıkmazken, yüksek UPF tüketimi erken embriyo gelişiminde daha küçük ölçülerle bağlantılı bulunmuş (1). Gebelik planlayan çiftler için pratik sonuç nettir: hem anne hem de baba adayının UPF tüketimini azaltması önerilir.

Ultra İşlenmiş Gıdalar ve Doğurganlık Hakkında Bilinmesi Gerekenler

Generation R Next kohort çalışması, gebelik öncesi UPF tüketimi ile doğurganlık ve erken embriyo gelişimi arasındaki ilişkiyi 1.054 kadın ve erkek partnerleri üzerinde inceledi; temel bulgular aşağıdadır (1):

• Ortanca UPF oranı: Kadınlarda günlük beslenmenin yüzde 22'si, erkeklerde yüzde 25'i ultra işlenmiş gıdalardan oluştu.
• Erkeklerde doğurganlık: Yüksek UPF tüketimi, daha düşük fekundabilite (aylık gebe kalma olasılığı) ve artmış subfertilite riski ile ilişkili çıktı.
• Kadınlarda doğurganlık: UPF ile doğurganlık arasında belirgin bir ilişki saptanmadı; aşırı tüketimde ise doğurganlıkta anlamlı olmayan bir azalma gözlendi.
• Bu ilişki; yaş, kilo, sigara, alkol kullanımı ve diğer yaşam tarzı faktörleri dikkate alındığında da devam etmiş.
• Kadınlarda embriyo: Yüksek UPF tüketimi, erken gebelikte daha küçük embriyo boyutu ve daha küçük yolk kesesi hacmi ile ilişkilendirildi.
• Olası mekanizmalar: Azalmış antioksidan alımı, oksidatif stres, hormonal denge değişiklikleri ve ftalat/bisfenol gibi endokrin bozuculara maruziyet.
• Sınır: Çalışma gözlemseldir; kesin neden-sonuç ilişkisi kurulamaz, ancak çiftlere yönelik beslenme önerilerini destekler.

Ultra İşlenmiş Gıda (UPF) Nedir?

Ultra işlenmiş gıda (UPF), endüstriyel süreçlerden geçirilerek üretilen; yüksek miktarda şeker, tuz, doymuş yağ ve katkı maddesi içeren, besin değeri düşük ürün grubudur. NOVA sınıflandırmasına göre gıdaların en işlenmiş kategorisini oluşturur (2). Paketli atıştırmalıklar, şekerli içecekler, hazır yemekler ve yoğun işlem görmüş unlu ürünler bu gruba girer.

Ultra işlenmiş gıda tüketimi yüksek gelirli ülkelerde günlük enerji alımının büyük bölümüne ulaşmıştır; örneğin ABD'de yetişkinlerin günlük enerjisinin yaklaşık %50'si UPF'den gelmektedir (3). Generation R Next çalışmasında bu oran kadınlarda ortanca %22, erkeklerde %25 olarak ölçülmüştür (1).

Ultra İşlenmiş Gıdalar Erkeklerde Doğurganlığı Nasıl Etkiler?

Generation R Next çalışmasında, erkeklerde yüksek UPF tüketimi daha düşük fekundabilite ve artmış subfertilite riski ile ilişkilendirilmiş (1). Erkeklerde UPF tüketimi arttıkça her ay gebelik oluşma olasılığının azaldığı, 12 ay içinde gebelik oluşmama riskinin ise arttığı izlenmiş. Bu nedenle gebelik planlayan çiftlerde beslenme değerlendirmesi, erkek faktörünün değerlendirilmesi sürecinin ayrılmaz bir parçası olarak ele alınmalıdır.

Fekundabilite ve Subfertilite Ne Demek?

Fekundabilite, bir ay içinde gebe kalma olasılığıdır. Subfertilite (azalmış doğurganlık) ise 12 ay veya daha uzun sürede gebelik oluşmaması ya da yardımcı üreme tekniklerine ihtiyaç duyulması olarak tanımlanır (1). Generation R Next çalışması, erkeklerde yüksek UPF tüketiminin fekundabiliteyi düşürüp subfertilite riskini artırdığını göstermiştir.

Fekundabilite ve Subfertilite Ne Demek?

Fekundabilite, bir ay içinde gebe kalma olasılığıdır. Subfertilite (azalmış doğurganlık) ise 12 ay veya daha uzun sürede gebelik oluşmaması ya da yardımcı üreme tekniklerine ihtiyaç duyulması olarak tanımlanır (1). Generation R Next çalışması, erkeklerde yüksek UPF tüketiminin fekundabiliteyi düşürüp subfertilite riskini artırdığını göstermiştir.

Ultra İşlenmiş Gıdalar Erkeklerde Doğurganlığı Nasıl Etkiler?

Generation R Next çalışmasında, erkeklerde yüksek UPF tüketimi daha düşük fekundabilite ve artmış subfertilite riski ile ilişkilendirilmiş (1). Erkeklerde UPF tüketimi arttıkça her ay gebelik oluşma olasılığının azaldığı, 12 ay içinde gebelik oluşmama riskinin ise arttığı izlenmiş. Bu nedenle gebelik planlayan çiftlerde beslenme değerlendirmesi, erkek faktörünün değerlendirilmesi sürecinin ayrılmaz bir parçası olarak ele alınmalıdır.

Fekundabilite ve Subfertilite Ne Demek?

Fekundabilite, bir ay içinde gebe kalma olasılığıdır. Subfertilite (azalmış doğurganlık) ise 12 ay veya daha uzun sürede gebelik oluşmaması ya da yardımcı üreme tekniklerine ihtiyaç duyulması olarak tanımlanır (1). Generation R Next çalışması, erkeklerde yüksek UPF tüketiminin fekundabiliteyi düşürüp subfertilite riskini artırdığını göstermiştir.

Ultra İşlenmiş Gıdalar Üreme Sağlığını Hangi Mekanizmalarla Etkiler?

Araştırmacılar, ultra işlenmiş gıdaların üreme sağlığı üzerindeki olası etkilerini üç ana mekanizmayla açıklamaktadır (1):

• Besin ve antioksidan azlığı: UPF ağırlıklı beslenmede antioksidan alımının azalması, oksidatif stresi artırarak hormonal dengeyi ve erken embriyo gelişimini olumsuz etkileyebilir.
• Endokrin bozucu kimyasallar: Üretim ve ambalaj süreçlerindeki ftalatlar ve bisfenoller gibi endokrin bozuculara maruziyet, özellikle erkek üreme fonksiyonlarını ve sperm kalitesini etkileyebilir.
• Cinsiyete göre farklılaşma: Kadınlarda öne çıkan etki erken embriyo gelişimi üzerinden, erkeklerde ise doğurganlık kapasitesi üzerinden gözlenmektedir.

Bu bulgular, sperm parametrelerinin yaşam tarzına duyarlı olduğunu gösteren mevcut verilerle uyumludur. Sperm üretim döngüsünün yaklaşık 74 gün sürdüğü göz önünde bulundurulduğunda, beslenme düzenlemelerinin ve sperm hareketliliğini hedefleyen yaşam tarzı değişikliklerinin en az üç ay sürdürülmesi ve ardından semen analizinin yenilenmesi önerilir.

Generation R Next Çalışması Nasıl Yapıldı?

Generation R Next, Hollanda Rotterdam'da yürütülen prospektif bir kohort çalışmasıdır (1). Katılımcı sayıları ve yöntem şöyledir:

• Toplam 1.054 kadın değerlendirildi.
• Doğurganlık analizine 831 kadın ve 651 erkek partner dahil edildi.
• Erken embriyo gelişimi analizine, son adet tarihi bilinen ve ilk üç ayda en az bir ultrason ölçümü bulunan 704 kadın ile 537 erkek partneri dahil edildi.
• Beslenme alışkanlıkları gebeliğin yaklaşık 12. haftasında anketle değerlendirildi.
• Gıdalar NOVA sınıflandırmasına göre ultra işlenmiş ve diğer gruplara ayrıldı; UPF'nin toplam beslenme içindeki oranı hesaplandı (1, 2).

Gebelik Öncesi Dönemde Beslenme Nasıl Olmalı?

Gebelik öncesi (perikonsepsiyonel) dönem, hem gebelik oluşumu hem de embriyonun erken gelişimi açısından kritik bir aralıktır (1). Generation R Next çalışmasının sonuçları, bu dönemde beslenmenin yalnızca anne adayı için değil baba adayı için de önem taşıdığını göstermektedir. Merkezimizin tüp bebek öncesi beslenme önerileri de bu doğrultuda, sebze ve meyveden zengin, Akdeniz mutfağı ağırlıklı bir düzeni önceler.

Ultra işlenmiş gıdaların hem anne hem de baba adayında doğurganlıkla ilişkisine dair güncel kohort verilerini ultra işlenmiş gıdalar ve doğurganlık yazımızda derledik.

Sonuç olarak, gebelik öncesi dönemde çiftlerin ultra işlenmiş gıdaları azaltarak dengeli ve besleyici bir beslenme düzeni benimsemeleri, üreme sağlığı açısından oldukça önemlidir. Çalışma gözlemsel olduğu için kesin neden-sonuç ilişkisi kurulamaz; ancak bu öneri hem genel sağlık hem de üreme sağlığı açısından tutarlıdır.

Çalışma gözlemsel olduğu için kesin neden-sonuç ilişkisi kurulamaz; ancak bu öneri hem genel sağlık hem de üreme sağlığı açısından tutarlıdır.

Sıkça Sorulan Sorular (SSS)

Ultra işlenmiş gıdalar erkek doğurganlığını etkiler mi?

Generation R Next çalışmasına göre evet: erkeklerde yüksek UPF tüketimi daha düşük fekundabilite ve artmış subfertilite riski ile ilişkilendirilmiştir; bu ilişki yaş, kilo, sigara ve alkol dikkate alındığında da sürmüştür (1).

Ultra işlenmiş gıdalar kadınlarda embriyoyu etkiler mi?

Kadınlarda UPF ile doğurganlık arasında belirgin bir ilişki bulunmamış, ancak yüksek UPF tüketimi erken gebelikte daha küçük embriyo boyutu ve daha küçük yolk kesesi hacmi ile ilişkilendirilmiştir (1).

Gebelik öncesi hangi gıdalardan kaçınmak gerekir?

NOVA sınıflandırmasına göre ultra işlenmiş gıdaların tüketiminin azaltılması öncelikli hedefler arasında yer almaktadır(2). Bu kapsamda paketli atıştırmalıklar, şekerli içecekler, hazır yemekler ve yoğun işlem görmüş unlu ürünler yerine; taze veya minimum düzeyde işlenmiş, besin ögesi yoğunluğu yüksek gıdaların tercih edilmesi önerilmektedir.

Kaynaklar

1. Generation R Next Kohort Çalışması
   Lin CHX, Gaillard R, Mulders AGMGJ, Jaddoe VWV, Schipper MC. "Periconceptional ultra-processed food consumption in women and men, fertility, and early embryonic development." Human Reproduction. 2026 May 1;41(5):722-732.
   PubMed: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41871947/
   DOI: https://doi.org/10.1093/humrep/deag023
2. Monteiro CA, Cannon G, Levy RB, et al.
   "Ultra-processed foods: what they are and how to identify them." Public Health Nutrition. 2019 Apr;22(5):936-941.
   PubMed: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30744710/
   DOI: https://doi.org/10.1017/S1368980018003762
3. Martínez Steele E, Baraldi LG, Louzada MLDC, et al.
   "Ultra-processed foods and added sugars in the US diet: evidence from a nationally representative cross-sectional study." BMJ Open. 2016 Mar 9;6(3):e009892.
   PubMed: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26962035/
   DOI: https://doi.org/10.1136/bmjopen-2015-009892